علم عصب‌شناسی درباره عشق و روابط عاطفی چه می‌گوید؟
ریچارد شوارتز و ژاکلین اولدز، استادان دانشکده پزشکی هاروارد و زوج‌درمانگران برجسته، سال‌هاست که به مطالعه عشق، چگونگی شکل‌گیری آن و عواملی که به تضعیف روابط عاطفی منجر می‌شوند، مشغول‌اند. آن‌ها خود نیز نزدیک به چهار دهه است که زندگی مشترک موفقی را تجربه می‌کنند. عشق یکی از پرمطالعه‌ترین و در عین حال پیچیده‌ترین رفتارهای انسانی است. هلن فیشر، انسان‌شناس زیستی، بیش از ۲۰ سال پیش در پژوهشی درباره ۱۶۶ جامعه مختلف، شواهدی از وجود عشق رمانتیک در ۱۴۷ جامعه پیدا کرد؛ عشقی که می‌تواند با احساس سرخوشی، هیجان شدید و دگرگونی‌های عمیق عاطفی همراه باشد. شوارتز معتقد است فراگیری عشق رمانتیک در فرهنگ‌های مختلف نشان می‌دهد که احتمالاً این تجربه، ریشه‌هایی اساسی در زیست‌شناسی و طبیعت انسان دارد.
۱. عشق چگونه سیستم پاداش مغز را فعال می‌کند؟
در سال ۲۰۰۵، هلن فیشر و گروه پژوهشی او مطالعه‌ای پیشگامانه منتشر کردند که از نخستین پژوهش‌هایی بود که با استفاده از تصویربرداری تشدید مغناطیسی عملکردی (fMRI)، فعالیت مغز افراد عاشق را بررسی می‌کرد. در این پژوهش، پژوهشگران تصاویر مغزی ۲۵۰۰ اسکن از دانشجویانی را تحلیل کردند که هنگام مشاهده تصویر فرد موردعلاقه خود قرار داشتند. سپس فعالیت مغزی آن‌ها را با زمانی مقایسه کردند که تصاویر افراد آشنا اما فاقد پیوند عاشقانه را مشاهده می‌کردند. نتایج نشان داد که مشاهده تصویر فردی که شرکت‌کننده به او عشق رمانتیک داشت، فعالیت بخش‌هایی از مغز را افزایش می‌داد که سرشار از دوپامین هستند.
دوپامین یک پیام‌رسان عصبی است که در فرایندهای مرتبط با انگیزش، یادگیری، پیش‌بینی پاداش و تجربه لذت نقش دارد. دو ناحیه مهم مغز که در این پژوهش فعال شدند عبارت بودند از:
هسته دُمی (Caudate Nucleus): این ناحیه در شناسایی و پیش‌بینی پاداش، پردازش تجربه‌های حسی و ارتباط آن‌ها با رفتارهای اجتماعی نقش دارد.
ناحیه تگمنتال شکمی (Ventral Tegmental Area): این بخش در سیستم پاداش مغز قرار دارد و با انگیزش، توجه متمرکز و تلاش برای دستیابی به پاداش مرتبط است. ناحیه تگمنتال شکمی بخشی از شبکه‌ای عصبی است که به آن «سیستم پاداش مغز» گفته می‌شود. این شبکه در کنار ساختارهایی مانند هسته اکومبنس، آمیگدال، هیپوکامپ و قشر پیش‌پیشانی، در شکل‌گیری و تقویت رفتارهایی نقش دارد که برای انسان لذت‌بخش یا انگیزاننده هستند. این رفتارها تنها به عشق محدود نمی‌شوند و مواردی مانند غذا خوردن، فعالیت جنسی و برخی رفتارهای مرتبط با مصرف مواد نیز می‌توانند این سیستم را فعال کنند.
ژاکلین اولدز توضیح می‌دهد که نواحی ابتدایی‌تر مغز در تجربه عشق رمانتیک نقش دارند و در برخی افراد، فعالیت مرتبط با این تجربه می‌تواند برای مدت طولانی باقی بماند. به بیان ساده، عشق فقط یک احساس ذهنی نیست؛ بلکه با تغییراتی قابل‌اندازه‌گیری در فعالیت شبکه‌های عصبی مغز همراه است.
۲. چرا عاشق شدن با تپش قلب، اضطراب و افکار مداوم همراه است؟
وقتی عاشق می‌شویم، تغییراتی در فعالیت سیستم پاداش مغز و عملکرد برخی پیام‌رسان‌های عصبی و هورمون‌ها رخ می‌دهد. این تغییرات می‌توانند مجموعه‌ای از واکنش‌های جسمی و روانی را ایجاد کنند؛ از جمله: _ افزایش ضربان قلب _ عرق کردن کف دست‌ها _ سرخ شدن صورت _ احساس هیجان و اشتیاق شدید _ اضطراب و نگرانی درباره رابطه _ فکر کردن مداوم به فرد موردعلاقه _ حساسیت بیشتر به نشانه‌های پذیرش یا طرد شدن
در مراحل اولیه عشق رمانتیک، سطح هورمون استرس، یعنی کورتیزول، ممکن است افزایش یابد. این افزایش با واکنش بدن به شرایط جدید و برانگیختگی هیجانی ارتباط دارد. هم‌زمان، تغییراتی در فعالیت سیستم سروتونین نیز ممکن است رخ دهد. سروتونین پیام‌رسان عصبی مهمی است که در تنظیم خلق‌وخو و برخی فرایندهای شناختی نقش دارد. شوارتز، افکار مداوم، امیدها، ترس‌ها و اشتغال ذهنی شدید در ابتدای عشق را از ویژگی‌های برجسته این مرحله می‌داند. در چنین شرایطی، فرد ممکن است بارها مکالمات خود با طرف مقابل را مرور کند، پیام‌های او را تحلیل کند یا درباره آینده رابطه سناریوهای مختلفی در ذهن خود بسازد. این وضعیت گاهی به اندازه‌ای شدید می‌شود که تمرکز فرد بر سایر فعالیت‌های زندگی را کاهش می‌دهد. البته لازم است توجه داشته باشیم که نمی‌توان این تجربه‌ها را صرفاً به کاهش سروتونین نسبت داد. رابطه میان عشق، فعالیت مغز و پیام‌رسان‌های عصبی پیچیده است و همه افراد نیز مراحل اولیه عشق را به یک شکل تجربه نمی‌کنند.
نقش دوپامین در هیجان عاشقانه در مراحل اولیه عشق، فعالیت سیستم دوپامینی مغز می‌تواند افزایش یابد. این سیستم به ما کمک می‌کند محرک‌های ارزشمند را شناسایی کنیم و برای دستیابی به آن‌ها انگیزه داشته باشیم. وقتی فردی برای ما اهمیت عاطفی پیدا می‌کند، دیدن او، شنیدن صدایش یا دریافت پیام از طرف او ممکن است احساس لذت و اشتیاق ایجاد کند. به همین دلیل، فرد عاشق ممکن است به‌طور مکرر به دنبال برقراری ارتباط با محبوب خود باشد و نشانه‌های کوچک توجه او را بسیار ارزشمند تلقی کند.
شوارتز شباهت‌هایی میان فعالیت سیستم پاداش مغز در عشق و برخی تجربه‌های مرتبط با مصرف مواد مطرح می‌کند. بااین‌حال، این شباهت به معنای یکسان بودن عشق و اعتیاد نیست؛ بلکه نشان می‌دهد تجربه‌های متفاوت می‌توانند از مسیرهای عصبی مشترکی برای پاداش و انگیزش استفاده کنند. برای مثال، پژوهشی که در سال ۲۰۱۲ در مجله علمی Science منتشر شد، نشان داد مگس‌های میوه نر که در تجربه جفت‌گیری با طرد شدن مواجه شده بودند، نسبت به مگس‌هایی که جفت‌گیری کرده بودند، الکل بیشتری مصرف می‌کردند. این پژوهش درباره مگس‌های میوه انجام شده است و نمی‌توان نتایج آن را مستقیماً به رفتار انسان در روابط عاطفی تعمیم داد. بااین‌حال، نمونه‌ای از ارتباط میان تجربه‌های پاداش، ناکامی و رفتارهای جبرانی در موجودات زنده است.
۳. اکسی‌توسین و وازوپرسین؛ نقش هورمون‌ها در شکل‌گیری دلبستگی
عشق تنها با هیجان و فعالیت سیستم پاداش مغز همراه نیست. هورمون‌هایی مانند اکسی‌توسین و وازوپرسین نیز در برخی فرایندهای مرتبط با پیوندهای عاطفی و اجتماعی نقش دارند. اکسی‌توسین؛ هورمون مرتبط با پیوند عاطفی است. اکسی‌توسین در فرایندهایی مانند زایمان، شیردهی و شکل‌گیری پیوند میان والد و نوزاد نقش دارد. ترشح آن در برخی موقعیت‌های صمیمانه، از جمله تماس بدنی و فعالیت جنسی، نیز می‌تواند افزایش یابد. این هورمون با فرایندهای مرتبط با دلبستگی و تعامل اجتماعی ارتباط دارد و در برخی شرایط می‌تواند احساس نزدیکی و آرامش را تقویت کند. برای مثال، تماس بدنی صمیمانه و تجربه‌های مثبت مشترک ممکن است به افزایش احساس نزدیکی میان زوجین کمک کنند. بااین‌حال، اکسی‌توسین را نباید هورمونی دانست که به‌تنهایی عشق ایجاد می‌کند یا تضمین‌کننده اعتماد و تعهد است. تأثیر آن به شرایط، ویژگی‌های فردی و بافت اجتماعی بستگی دارد.
وازوپرسین؛ ارتباط با پیوندهای پایدار دارد.
وازوپرسین نیز در فرایندهای فیزیولوژیک و رفتاری مختلف نقش دارد و در پژوهش‌های مربوط به پیوندهای اجتماعی و رفتارهای جفت‌گزینی مورد توجه قرار گرفته است. برخی مطالعات، به‌ویژه پژوهش‌های حیوانی، ارتباط میان وازوپرسین و رفتارهای مرتبط با پیوند پایدار را بررسی کرده‌اند. بااین‌حال، روابط انسانی بسیار پیچیده‌تر از آن هستند که بتوان پایداری یک رابطه یا تک‌همسری را صرفاً به عملکرد یک هورمون نسبت داد.
چرا شور عاشقانه ممکن است به دلبستگی عمیق‌تر تبدیل شود؟
یکی از دیدگاه‌های مطرح در پژوهش‌های عشق این است که با گذشت زمان، شکل تجربه عشق می‌تواند تغییر کند. در آغاز رابطه، هیجان، تازگی، اشتیاق و برانگیختگی ممکن است برجسته‌تر باشند. در ادامه، احساس صمیمیت، امنیت، شناخت متقابل و تعهد می‌توانند سهم بیشتری در تجربه عشق پیدا کنند. این تغییر الزاماً به معنای کاهش ارزش رابطه نیست؛ بلکه ممکن است نشان‌دهنده گذار از مرحله‌ای پرهیجان به پیوندی عمیق‌تر و باثبات‌تر باشد. عشق پایدار لزوماً همان هیجان روزهای اول نیست؛ گاهی بیشتر با احساس امنیت، اعتماد و نزدیکی عاطفی شناخته می‌شود.
۴. چرا عشق گاهی باعث می‌شود عیب‌های طرف مقابل را نبینیم؟
یکی از تجربه‌های رایج در آغاز روابط عاشقانه این است که فرد، ویژگی‌های مثبت محبوب خود را برجسته‌تر می‌بیند و ممکن است نسبت به برخی نقاط ضعف یا نشانه‌های هشداردهنده کمتر حساس باشد. پژوهش‌های عصب‌شناختی نشان داده‌اند که تجربه عشق رمانتیک می‌تواند با تغییر در فعالیت برخی نواحی مغزی مرتبط با ارزیابی اجتماعی و پردازش هیجان همراه باشد. در مقاله مورد بحث، شوارتز به این موضوع اشاره می‌کند که عشق رمانتیک می‌تواند فعالیت برخی مسیرهای عصبی مرتبط با هیجان‌های منفی و قضاوت اجتماعی را تغییر دهد. این موضوع با تعبیر آشنای «عشق ادم را کور می کند» ارتباط پیدا می‌کند. وقتی فرد به‌شدت مجذوب کسی می‌شود، ممکن است رفتارهای او را خوش‌بینانه‌تر تفسیر کند، تناقض‌های رفتاری را نادیده بگیرد یا برای توجیه رفتارهای ناراحت‌کننده‌اش دلیل‌تراشی کند. برای مثال، ممکن است فردی که در ابتدای رابطه قرار دارد، بی‌توجهی طرف مقابل را به مشغله کاری او نسبت دهد، رفتارهای کنترل‌گرانه را نشانه علاقه بداند یا درباره ناسازگاری‌های مهم رابطه با خود بگوید که «بعداً همه‌چیز درست می‌شود». البته این اتفاق برای همه افراد یا در همه روابط رخ نمی‌دهد و عشق نیز به‌طور کامل توانایی قضاوت را از بین نمی‌برد. نکته مهم این است که شدت احساس عاشقانه همیشه معیار دقیقی برای سنجش کیفیت، امنیت یا سازگاری یک رابطه نیست. برای ساختن رابطه‌ای سالم، در کنار احساسات باید به رفتارهای واقعی، احترام متقابل، مسئولیت‌پذیری، مرزهای فردی و سازگاری ارزش‌ها نیز توجه کرد.
۵. عشق پایدار؛ چرا هیجان اولیه با گذشت زمان تغییر می‌کند؟
شوارتز معتقد است اگر رابطه عاشقانه ادامه پیدا کند، معمولاً شدت نوسانات هیجانی مرحله اولیه در طول یک یا دو سال کاهش می‌یابد. در این دوره، ممکن است سطح کورتیزول و برخی شاخص‌های مرتبط با برانگیختگی هیجانی به وضعیت معمول فرد نزدیک‌تر شوند. در نتیجه، رابطه‌ای که در ابتدا با اضطراب، اشتیاق شدید و اشتغال ذهنی فراوان همراه بوده است، می‌تواند به منبعی برای آرامش و حمایت عاطفی تبدیل شود. در عین حال، فعالیت نواحی مغزی مرتبط با پاداش و لذت می‌تواند همچنان در رابطه ادامه داشته باشد. آنچه ممکن است کاهش پیدا کند، نیاز مداوم به هیجان تازه، اشتیاق بی‌وقفه و اضطراب ناشی از نامشخص بودن وضعیت رابطه است.
بسیاری از نظریه‌های عشق میان دو مفهوم تمایز قائل می‌شوند:
عشق پرشور (Passionate Love): این نوع عشق معمولاً با اشتیاق شدید، برانگیختگی هیجانی، کشش رمانتیک و اشتغال ذهنی نسبت به فرد محبوب همراه است.
عشق همراهانه یا رفاقتی (Companionate Love): این شکل از عشق بیشتر بر صمیمیت، اعتماد، شناخت متقابل، حمایت عاطفی و احساس پیوند پایدار تکیه دارد. این دو نوع عشق الزاماً در تقابل با یکدیگر نیستند. یک رابطه می‌تواند هم‌زمان از صمیمیت عمیق و کشش عاشقانه برخوردار باشد؛ هرچند میزان و شکل بروز این مؤلفه‌ها در طول زمان تغییر می‌کند.
بنابراین، کاهش هیجان اولیه به‌تنهایی نشانه از بین رفتن عشق نیست. برای درک وضعیت یک رابطه باید کیفیت تعاملات، میزان صمیمیت، رضایت دو طرف و شرایط زندگی مشترک را نیز بررسی کرد.
۶. آیا می‌توان پس از سال‌ها زندگی مشترک همچنان عاشق بود؟
یکی از یافته‌های جالب در پژوهش‌های مربوط به عشق این است که تجربه عشق پرشور لزوماً به ماه‌های ابتدایی رابطه محدود نمی‌شود. در سال ۲۰۱۱، گروهی از پژوهشگران دانشگاه استونی بروک در ایالت نیویورک، از جمله هلن فیشر، فعالیت مغزی زوج‌هایی را بررسی کردند که به‌طور متوسط ۲۱ سال از ازدواجشان می‌گذشت. در این مطالعه، فعالیت مغز شرکت‌کنندگان هنگام مشاهده تصاویر همسرانشان با استفاده از تصویربرداری مغزی بررسی شد. پژوهشگران دریافتند که در برخی از این افراد، نواحی مرتبط با سیستم پاداش و دوپامین همچنان فعالیت قابل‌توجهی نشان می‌دادند؛ الگویی که با برخی یافته‌های مربوط به افراد در مراحل اولیه عشق شباهت داشت. این یافته نشان می‌دهد که برخی زوج‌ها می‌توانند پس از سال‌ها زندگی مشترک، همچنان احساس عشق رمانتیک شدیدی نسبت به یکدیگر داشته باشند.
البته این پژوهش به معنای آن نیست که همه زوج‌ها چنین تجربه‌ای خواهند داشت یا فعالیت مشابه مغز به‌تنهایی کیفیت و رضایت رابطه را مشخص می‌کند. بااین‌حال، نتایج آن با این تصور که عشق پرشور الزاماً پس از چند سال از بین می‌رود، سازگار نیست. شوارتز با اشاره به این یافته‌ها تأکید می‌کند که افراد ممکن است حتی پس از ۱۰ تا ۳۰ سال زندگی مشترک نیز همچنان عمیقاً عاشق همسر خود باشند. پس عشق پایدار لزوماً به معنای انتخاب میان هیجان و آرامش نیست؛ برخی زوج‌ها می‌توانند در کنار احساس امنیت و صمیمیت، شور و اشتیاق عاشقانه را نیز حفظ کنند.
۷. چگونه می‌توان شور و اشتیاق را در رابطه طولانی‌مدت دوباره زنده کرد؟
با گذشت زمان، مسئولیت‌های زندگی ممکن است فرصت زوجین برای تجربه صمیمیت و ارتباط عاشقانه را کاهش دهند. فشارهای شغلی، مراقبت از فرزندان، مشکلات مالی، بیماری اعضای خانواده و خستگی روزمره می‌توانند باعث شوند رابطه به‌تدریج بیشتر بر انجام وظایف و مدیریت زندگی متمرکز شود. در چنین شرایطی، ممکن است زوجین همچنان یکدیگر را دوست داشته باشند، اما فرصت کمتری برای تجربه هیجان، صمیمیت و نزدیکی عاطفی داشته باشند. ژاکلین اولدز این وضعیت را نوعی «زنگارگرفتگی» در رابطه توصیف می‌کند؛ وضعیتی که در آن زوجین به‌تدریج از برخی رفتارهای صمیمانه و عاشقانه فاصله می‌گیرند. به اعتقاد او، این فاصله لزوماً به معنای پایان عشق نیست و در برخی روابط می‌توان با ایجاد تغییراتی، دوباره به صمیمیت و اشتیاق نزدیک شد.
راهکار اول: بازگرداندن صمیمیت جسمانی فعالیت جنسی رضایت‌بخش و تماس بدنی صمیمانه می‌توانند در برخی زوج‌ها به افزایش احساس نزدیکی و فعال شدن فرایندهای عصبی مرتبط با پاداش کمک کنند. البته صمیمیت جسمانی نباید به یک وظیفه یا راه‌حل اجباری تبدیل شود. توجه به رضایت، تمایل و نیازهای هر دو نفر ضروری است.
راهکار دوم: ایجاد فرصت برای ارتباط دونفره وقتی تمام انرژی زوجین صرف کار، مسئولیت‌های خانوادگی و مسائل روزمره می‌شود، رابطه ممکن است از جایگاه اولویت‌دار خود فاصله بگیرد. اختصاص زمان مشخص برای گفت‌وگو، فعالیت مشترک و تجربه‌های لذت‌بخش می‌تواند فرصتی برای بازسازی ارتباط عاطفی فراهم کند.
راهکار سوم: تجربه دوباره تازگی در رابطه تجربه فعالیت‌های تازه و مشترک، مانند یادگیری یک مهارت، سفر، پیاده‌روی در مکانی جدید یا انجام یک فعالیت موردعلاقه دوطرف، می‌تواند به ایجاد تجربه‌های مثبت مشترک کمک کند. هدف این نیست که زوجین دائماً هیجان روزهای اول را بازسازی کنند؛ بلکه می‌توانند فرصت‌هایی برای کنجکاوی، شناخت دوباره و تجربه لذت در کنار یکدیگر ایجاد کنند.
راهکار چهارم: تقویت گفت‌وگوی عاطفی صمیمیت تنها از طریق فعالیت‌های مشترک یا تماس جسمانی شکل نمی‌گیرد. احساس شنیده‌شدن، درک‌شدن و برخورداری از حمایت عاطفی نیز اهمیت زیادی دارد. زوجین می‌توانند با گفت‌وگو درباره نیازها، نگرانی‌ها، خواسته‌ها و تجربه‌های عاطفی خود، فرصت بیشتری برای درک متقابل فراهم کنند. برای مثال، به‌جای اینکه یکی از طرفین صرفاً بگوید «دیگر مثل قبل به من توجه نمی‌کنی»، می‌تواند توضیح دهد که در چه موقعیت‌هایی احساس تنهایی می‌کند و چه نوع توجهی به او کمک می‌کند احساس نزدیکی بیشتری داشته باشد.
البته اگر رابطه با تعارض‌های حل‌نشده، بی‌اعتمادی یا آسیب‌های عاطفی جدی همراه باشد، صرفاً افزایش فعالیت‌های مشترک لزوماً کافی نیست و ممکن است به بررسی عمیق‌تر مشکلات نیاز باشد.
جمع‌بندی: مغز ما درباره عشق چه می‌گوید؟ پژوهش‌های عصب‌شناختی نشان می‌دهند که عشق رمانتیک با فعالیت شبکه‌های مغزی مرتبط با پاداش، انگیزش و پردازش هیجان ارتباط دارد. تغییرات هورمونی و فعالیت پیام‌رسان‌های عصبی نیز می‌توانند بخشی از تجربه جسمی و روانی عاشق شدن را توضیح دهند. در مراحل اولیه رابطه، هیجان، اشتیاق و اشتغال ذهنی ممکن است بسیار شدید باشند. با گذشت زمان، این تجربه‌ها می‌توانند تغییر کنند و در کنار آن‌ها، صمیمیت، امنیت و شناخت متقابل اهمیت بیشتری پیدا کنند. بااین‌حال، کاهش هیجان اولیه الزاماً به معنای پایان عشق نیست. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که برخی زوج‌ها حتی پس از چند دهه زندگی مشترک نیز می‌توانند عشق رمانتیک شدیدی را تجربه کنند. از سوی دیگر، صرف وجود احساسات شدید نیز تضمین‌کننده سلامت رابطه نیست. کیفیت یک رابطه به عوامل متعددی مانند احترام، اعتماد، سازگاری، مسئولیت‌پذیری، امنیت عاطفی و توانایی حل تعارض بستگی دارد.
در نهایت، شاید یکی از مهم‌ترین نکته‌ها این باشد که عشق سالم فقط احساسی نیست که تجربه می‌کنیم؛ بلکه پیوندی است که در طول زمان، با رفتارها و انتخاب‌های متقابل خود می‌سازیم و پرورش می‌دهیم. عشق می‌تواند با هیجان آغاز شود، با شناخت عمیق‌تر ادامه پیدا کند و در صورت مراقبت متقابل، همچنان فضایی برای صمیمیت، کشش و تازگی داشته باشد.
منبع مقاله این مطلب بر اساس مقاله «Love and the Brain» منتشرشده در بهار سال ۲۰۱۵، از سوی دانشکده پزشکی هاروارد، تنظیم و بازنویسی شده است. متن حاضر با هدف ارائه محتوایی روان و مناسب وب‌سایت فارسی، همراه با توضیحات تکمیلی و با در نظر گرفتن محدودیت‌های تعمیم نتایج پژوهش‌های عصب‌شناختی به روابط انسانی تدوین شده است.