خشونت و آزار در رابطه عاطفی چه شکلی است؟
آزار در رابطه همیشه با کتک‌زدن شروع نمی‌شود. گاهی با یک جمله، یک پیام، یک محدودیت یا حتی چیزی که در ابتدا شبیه «عشق و نگرانی» به نظر می‌رسد آغاز می‌شود. کنترل، تحقیر، تهدید، محدود کردن ارتباطات، فشار جنسی، چک کردن گوشی و ایجاد ترس، همگی می‌توانند شکل‌هایی از آزار در رابطه باشند. نکته مهم این است که همه روابط آزارگرانه دقیقاً یک شکل ندارند و ممکن است فرد در رابطه خود فقط بعضی از این رفتارها را تجربه کند.
۱. خشونت فیزیکی
خشونت فیزیکی معمولاً قابل‌تشخیص‌ترین نوع آزار است؛ اما فقط کتک زدن نیست. هر نوع تماس فیزیکی ناخواسته یا رفتاری که با هدف ترساندن، آسیب‌زدن یا کنترل بدن فرد انجام شود، می‌تواند خشونت باشد. مثلاً: هل دادن، سیلی زدن، گاز گرفتن، چنگ زدن یا ضربه زدن گرفتن یا فشار دادن بدن به شکلی که نتوانی آزادانه حرکت کنی پرت کردن وسایل به سمت تو شکستن وسایل شخصی تو یا کوبیدن مشت به دیوار برای ترساندنت گرفتن صورتت و مجبور کردنت به نگاه کردن گرفتن جلوی دهان یا بینی یا فشار دادن گردن جلوگیری از خارج شدن تو از اتاق، خانه یا ماشین ایستادن جلوی در و ندادن اجازه خروج رانندگی خطرناک برای ترساندن تو تهدید با چاقو، اسلحه یا هر وسیله دیگری نکته: گاهی فرد می‌گوید: «من که تو رو نزدم، فقط هل دادم.» اما نبودن کبودی یا شکستگی به این معنی نیست که رفتار، خشونت‌آمیز نبوده است.
۲. آزار کلامی، عاطفی و روانی
همه خشونت‌ها جای زخم روی بدن باقی نمی‌گذارند. بعضی از آسیب‌زننده‌ترین رفتارها ممکن است هیچ علامت ظاهری نداشته باشند، اما به مرور عزت‌نفس، احساس امنیت و اعتماد فرد به خودش را تخریب کنند. مثلاً: توهین کردن یا تحقیر کردن مسخره کردن تو، به‌خصوص جلوی دیگران گفتن جملاتی مثل: «هیچ‌کس دیگه مثل من دوستت نداره.» گفتن «تو به درد هیچ رابطه‌ای نمی‌خوری.» کنترل اینکه چه لباسی بپوشی تعیین اینکه با چه کسی رفت‌وآمد کنی حسادت افراطی و متهم کردنت به خیانت بدون دلیل مدام پرسیدن اینکه کجایی و با چه کسی هستی ناراحت شدن چون دیر جواب پیام داده‌ای عصبانی شدن وقتی با دوستان یا خانواده‌ات وقت می‌گذرانی چک کردن مداوم گوشی، پیام‌ها، دایرکت‌ها و شبکه‌های اجتماعی گرفتن رمز گوشی یا شبکه‌های اجتماعی و اصرار برای دسترسی به حساب‌ها تصمیم گرفتن به جای تو احساس گناه دادن بابت انتخاب‌ها و خواسته‌هایت تهدید به ترک کردن، آسیب زدن به خود یا آسیب زدن به تو تهدید به پخش کردن رازها، عکس‌ها یا اطلاعات خصوصی شایعه‌پراکنی یا تهدید به آبروریزی گاهی کنترل خیلی ظریف‌تر اتفاق می‌افتد. مثلاً به جای اینکه بگوید: «حق نداری این لباس رو بپوشی.» ممکن است بگوید: «من فقط وقتی اون لباس آبی رو می‌پوشی بیشتر دوستت دارم.» اگر این جمله به شکلی تکرارشونده برای تغییر دادن انتخاب‌های تو استفاده شود، دیگر فقط یک نظر ساده درباره لباس نیست؛ می‌تواند بخشی از الگوی کنترل باشد.
۳. گس‌لایتینگ
یکی از شکل‌های مهم آزار روانی، گس‌لایتینگ (Gaslighting) است. در این حالت، فرد به‌تدریج کاری می‌کند که به برداشت‌ها، خاطرات، احساسات و قضاوت خودت شک کنی. مثلاً: «تو زیادی حساس شدی.» «اصلاً همچین حرفی نزدم.» «تو همیشه همه چیز رو اشتباه یادت میاد.» «داری از کاه کوه می‌سازی.» «مشکل از خودته که ناراحت شدی.» وقتی می‌خواهی درباره یک مسئله صحبت کنی، مرتب موضوع را عوض کند. حاضر نباشد احساس تو را بشنود و در نهایت کاری کند که فکر کنی شاید واقعاً «دیوانه» یا «زیادی حساس» هستی. هدف این رفتار می‌تواند این باشد که کم‌کم به جای اعتماد به قضاوت خودت، برای فهمیدن واقعیت همیشه به طرف مقابل وابسته شوی.
۴. انزوا و قطع ارتباط با دیگران
یکی از روش‌های رایج کنترل در رابطه، کم کردن شبکه حمایتی فرد است. یعنی کاری شود که دوستان، خانواده و آدم‌های امن زندگی‌ات کم‌کم از تو دور شوند. مثلاً: «دوستات روی رابطه‌مون تأثیر بد می‌ذارن.» ناراحت شدن وقتی با خانواده‌ات وقت می‌گذرانی ایجاد احساس گناه بابت دیدن دوستان «اگه واقعاً منو دوست داشتی، ترجیح می‌دادی با من باشی.» تلاش برای اینکه بیشتر و بیشتر فقط با او وقت بگذرانی بدبین کردن تو نسبت به خانواده و دوستانت ناراحت شدن از تماس تلفنی یا پیام دادن تو با دیگران تلاش برای اینکه خیلی زود تمام زندگی‌ات را با او یکی کنی رابطه سالم قرار نیست شبکه حمایتی تو را کوچک‌تر کند. عشق سالم می‌تواند صمیمیت ایجاد کند، بدون اینکه تو را از آدم‌های مهم زندگی‌ات جدا کند.
۵. ترساندن و ایجاد احساس ناامنی
گاهی فرد مستقیماً نمی‌گوید «می‌ترسونمت»؛ اما رفتارش به‌گونه‌ای است که تو دائماً مراقب هستی مبادا او عصبانی شود. مثلاً: نگاه‌ها و حرکاتی که برای ترساندن استفاده می‌شوند کوبیدن در یا وسایل شکستن اشیا هنگام عصبانیت پرت کردن وسایل تهدید مستقیم یا غیرمستقیم گفتن جملاتی مثل «اگه بفهمم به کسی گفتی، خودت می‌دونی چی می‌شه.» رانندگی خطرناک هنگام دعوا تهدید به آسیب زدن به خودت، خانواده‌ات یا حیوان خانگی‌ات اشاره مداوم به اینکه «آدم‌هایی رو می‌شناسم که می‌تونن برات دردسر درست کنن.» گاهی هدف این رفتارها این است که فرد مقابل آن‌قدر بترسد که دیگر درباره رفتار شریک عاطفی‌اش با کسی صحبت نکند.
۶. تعقیب و مزاحمت مداوم
تعقیب فقط این نیست که کسی پشت سر تو راه بیفتد. می‌تواند شامل این موارد هم باشد: مدام تماس گرفتن یا پیام دادن اینکه بدون هماهنگی جلوی محل کار یا دانشگاهت ظاهر شود مرتب پرسیدن اینکه کجا هستی دنبال کردن موقعیت مکانی تو بررسی فعالیت‌هایت در شبکه‌های اجتماعی تماس گرفتن با دوستان یا همکارانت برای پیدا کردن تو فرستادن مداوم پیام‌ها، هدایا یا نامه‌هایی که نخواسته‌ای استفاده از حساب‌های جعلی برای زیر نظر گرفتن تو اگر کسی بعد از اینکه صریحاً خواسته‌ای با او تماس نگیرد، همچنان به شکل مداوم و ناخواسته ارتباط برقرار می‌کند، این رفتار را نباید صرفاً «عاشق بودن» یا «دلتنگی زیاد» تلقی کرد.
۷. آزار و اجبار جنسی
هر رفتار جنسی باید با رضایت واقعی و آزادانه هر دو نفر اتفاق بیفتد. رضایت یعنی فرد واقعاً بخواهد، بتواند «نه» بگوید و در هر لحظه بتواند نظرش را تغییر دهد. فشار، تهدید، احساس گناه دادن یا سوءاستفاده از شرایط فرد، رضایت واقعی ایجاد نمی‌کند. مثلاً: مجبور کردن فرد به رابطه جنسی اصرار مداوم بعد از شنیدن «نه» گفتن «اگه منو دوست داشتی انجامش می‌دادی.» «همه دوست‌دخترها/پسرها این کارو می‌کنن.» «دفعه قبل که قبول کردی، پس الانم باید قبول کنی.» تهدید به انتشار عکس‌ها یا رازهای خصوصی بوسه یا لمس جنسی ناخواسته فشار برای فرستادن عکس برهنه مجبور کردن فرد به رابطه جنسی با دیگران جلوگیری از تصمیم‌گیری درباره پیشگیری از بارداری اجبار در تصمیم‌های مربوط به بارداری رضایت یعنی چه؟ رضایت فقط «نه نگفتن» نیست. سکوت، ترس، اجبار یا مقاومت نکردن، رضایت محسوب نمی‌شود. ممکن است فردی با بوسه موافق باشد اما با رابطه جنسی موافق نباشد. ممکن است اول موافق چیزی باشد اما چند دقیقه بعد نظرش تغییر کند. در رابطه سالم، «نه» باید همان‌قدر محترم باشد که «بله».
۸. سوءاستفاده از تکنولوژی و فضای مجازی
امروز بخشی از کنترل و آزار در رابطه از طریق گوشی و شبکه‌های اجتماعی اتفاق می‌افتد. مثلاً: «رمز اینستاگرامت رو بده، اگه چیزی برای پنهان کردن نداری.» چک کردن گوشی بدون اجازه خواندن پیام‌ها و دایرکت‌ها کنترل اینکه چه کسی را فالو می‌کنی تعیین اینکه چه کسی می‌تواند دوست مجازی تو باشد درخواست لوکیشن به‌صورت دائمی عصبانی شدن اگر آنلاین باشی اما به او جواب ندهی ساختن اکانت جعلی برای زیر نظر گرفتنت فرستادن پیام‌های توهین‌آمیز مکرر تهدید به انتشار عکس‌ها یا چت‌های خصوصی فشار برای فرستادن عکس یا ویدئویی که تمایلی به ارسالش نداری استفاده از عکس یا اطلاعات خصوصی برای تهدید و کنترل مثلاً جمله: «رمزتو بده، چون اگه دوستم داشته باشی چیزی برای مخفی کردن نداری.» اعتماد با نظارت ۲۴ ساعته ساخته نمی‌شود. یک معیار ساده برای تشخیص رابطه ناسالم گاهی تشخیص آزار سخت است، چون رفتارها جدا از هم ممکن است خیلی جدی به نظر نرسند. پس به جای اینکه فقط از خودت بپرسی: «آیا این رفتار خشونت بود؟» این سؤال‌ها را هم از خودت بپرس: آیا در این رابطه بیشتر از اینکه احساس امنیت کنم، می‌ترسم؟ آیا برای جلوگیری از عصبانیت او، رفتار خودم را مدام کنترل می‌کنم؟ آیا احساس می‌کنم باید برای انتخاب لباس، دوست، خانواده، گوشی، رفت‌وآمد یا بدنم اجازه بگیرم؟ آیا «نه» گفتن برایم امن است؟ آیا به‌خاطر این رابطه از آدم‌های مهم زندگی‌ام دور شده‌ام؟ آیا کم‌کم به قضاوت و احساس خودم شک کرده‌ام؟ اگر پاسخ چند مورد از این سؤال‌ها «بله» است، ارزش دارد الگوی رابطه را جدی‌تر بررسی کنی. رابطه سالم فقط نبودِ کتک و دعوا نیست؛ رابطه سالم یعنی احترام به مرزها، اختیار، امنیت، رضایت و حق انتخاب هر دو نفر.