شناسایی خشونت و سوءاستفاده عاطفی
خشونت در رابطه عاطفی فقط به کتک‌زدن یا رفتارهای فیزیکی محدود نمی‌شود. فرد ممکن است از روش‌های مختلفی برای کنترل، ترساندن، محدود کردن یا تحت فشار قرار دادن شریک عاطفی خود استفاده کند.
همه روابط ناسالم لزوماً شامل تمام رفتارهای زیر نیستند و ممکن است شکل‌های دیگری از سوءرفتار نیز وجود داشته باشد. نکته مهم این است که در بسیاری از موارد، مسئله اصلی قدرت و کنترل است؛ یعنی یک نفر تلاش می‌کند آزادی، تصمیم‌گیری، ارتباطات یا احساس امنیت طرف مقابل را تحت کنترل خود درآورد.
۱. خشونت فیزیکی
خشونت فیزیکی معمولاً قابل‌تشخیص‌ترین شکل خشونت است، زیرا ممکن است آثار جسمانی قابل مشاهده‌ای بر جای بگذارد. بااین‌حال، خشونت فقط به آسیب‌هایی که روی بدن باقی می‌مانند محدود نیست.
هرگونه تماس فیزیکی ناخواسته یا رفتاری که با هدف آسیب‌زدن، ترساندن یا محدودکردن فرد انجام شود، می‌تواند مصداق خشونت باشد. برخی از نمونه‌ها عبارت‌اند از:
_ هل دادن، تنه زدن، گاز گرفتن، تف کردن، سیلی زدن، تکان دادن، مشت زدن، چنگ انداختن یا لگد زدن.
_گرفتن یا نگه داشتن فرد به‌گونه‌ای که نتواند خود را آزاد کند.
_ پرتاب کردن اشیا به سمت فرد یا در اطراف او.
_ شکستن وسایل شخصی، کوبیدن به دیوار یا تخریب اموال با هدف ترساندن طرف مقابل.
_ ایجاد مزاحمت یا خطر هنگام رانندگی، برای مثال دستکاری فرمان یا ترساندن فرد حین رانندگی.
_ گرفتن صورت فرد، پوشاندن دهان و بینی یا فشار دادن گردن به‌گونه‌ای که تنفس او مختل شود.
_گرفتن صورت فرد و مجبور کردن او به نگاه کردن.
_ استفاده از سلاح یا تهدید به استفاده از آن.
_ ایستادن مقابل در یا بستن مسیر خروج و جلوگیری از خارج شدن فرد.
_ جلوگیری از تماس فرد با پلیس، خانواده یا افراد دیگری که می‌توانند به او کمک کنند.
۲. سوءرفتار کلامی، عاطفی و روان‌شناختی
خشونت همیشه فیزیکی نیست. برخی از آسیب‌زاترین رفتارها ممکن است هیچ نشانه جسمانی بر جای نگذارند و در ابتدا حتی تشخیص آن‌ها دشوار باشد.
تحقیر، کنترل، تهدید، ایجاد احساس گناه و تضعیف اعتمادبه‌نفس، از جمله رفتارهایی هستند که می‌توانند به‌تدریج فرد را از نظر روانی فرسوده کنند.
برخی نمونه‌ها عبارت‌اند از:
_ توهین، تحقیر، ناسزاگویی، برچسب‌زدن یا مسخره کردن فرد، به‌ویژه در حضور دیگران.
_ گفتن جملاتی مانند «هیچ‌کس غیر از من تو را نمی‌خواهد» یا «تو بی‌ارزش و ناتوانی».
_ تعیین اینکه فرد چه بپوشد، با چه کسی رفت‌وآمد کند یا چه کاری انجام دهد.
_ بدبینی و حسادت افراطی و متهم کردن مداوم فرد به خیانت.
_ تماس گرفتن و پیگیری مداوم برای اینکه بداند فرد کجاست و با چه کسی است.
_ خواندن پیام‌ها، ایمیل‌ها و گفت‌وگوهای خصوصی بدون رضایت فرد.
_ گرفتن یا مطالبه رمز عبور تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی.
_ نپذیرفتن حق فرد برای تصمیم‌گیری مستقل درباره زندگی خود.
_ عصبانی شدن وقتی فرد از شخص دیگری پیام دریافت می‌کند، فوراً پاسخ نمی‌دهد یا زمانی را با دوستان و خانواده خود می‌گذراند.
_ انداختن مسئولیت رفتارهای خشونت‌آمیز بر دوش قربانی؛ برای مثال: «اگر تو این‌طور رفتار نمی‌کردی، من هم عصبانی نمی‌شدم.»
_ ایجاد احساس گناه نسبت به تصمیم‌ها، خواسته‌ها یا رفتارهای فرد.
_ تهدید به آسیب زدن به خود، فرد مقابل یا دیگران.
_ شایعه‌پراکنی یا تهدید به افشای اطلاعات خصوصی.
_ تهدید به انتشار عکس‌ها، فیلم‌ها یا اطلاعات خصوصی فرد.
گس‌لایتینگ یا تحریف واقعیت
یکی از شکل‌های مهم سوءرفتار روان‌شناختی، گس‌لایتینگ (Gaslighting) است.
در این الگو، فرد به‌گونه‌ای رفتار می‌کند که طرف مقابل به تدریج نسبت به حافظه، برداشت، قضاوت و حتی درک خود از واقعیت دچار تردید شود.
هدف می‌تواند ایجاد وابستگی بیشتر باشد؛ به‌گونه‌ای که فرد احساس کند دیگر نمی‌تواند به قضاوت خودش اعتماد کند و برای تشخیص درست و غلط، بیش از پیش به شریک عاطفی خود وابسته شود.
برخی نمونه‌ها:
_ نپذیرفتن صحبت‌های فرد یا امتناع مداوم از شنیدن حرف‌های او.
_ گفتن جملاتی مانند «داری زیادی حساسیت به خرج می‌دی» یا «داری بزرگش می‌کنی».
_ گفتن اینکه «تو درست یادت نیست» یا «این اتفاق اصلاً این‌طور که می‌گی نبوده».
_ القای این احساس که ناراحت شدن فرد، غیرمنطقی یا نادرست است.
_ عوض کردن مداوم موضوع هنگام مطرح شدن یک مسئله و اجازه ندادن به فرد برای بیان کامل احساساتش.
_ انکار اتفاقاتی که واقعاً رخ داده‌اند یا نسبت دادن آن‌ها به خیال‌پردازی و حساسیت فرد.
سوءرفتار عاطفی و روان‌شناختی همیشه با جملات آشکار و مستقیم اتفاق نمی‌افتد. گاهی کنترل‌گری در قالبی ظاهراً محبت‌آمیز یا غیرمستقیم ظاهر می‌شود.
برای مثال، به‌جای اینکه فرد مستقیماً بگوید «این لباس را نپوش»، ممکن است بگوید:
«من خودم وقتی اون لباس آبی رو می‌پوشی خیلی بیشتر دوستت دارم.»
اگر این نوع رفتارها به شکلی تکرارشونده، محدودکننده و همراه با فشار برای تغییر رفتار طرف مقابل باشند، می‌توانند بخشی از یک الگوی کنترل‌گرانه باشند.
۳. فشار و اجبار جنسی
هرگونه رفتار یا فعالیت جنسی که بدون رضایت فرد یا تحت فشار، تهدید، اجبار یا احساس گناه انجام شود، می‌تواند مصداق سوءرفتار جنسی باشد.
اجبار همیشه به معنای استفاده از زور فیزیکی نیست. گاهی فرد با جملاتی مانند «اگر واقعاً دوستم داشتی...» یا «پس به من اعتماد نداری» تلاش می‌کند طرف مقابل را برای انجام کاری که تمایلی به آن ندارد تحت فشار قرار دهد.
نمونه‌هایی از سوءرفتار جنسی عبارت‌اند از:
_ مجبور کردن فرد به رابطه جنسی.
_ تحت فشار قرار دادن فرد برای برقراری رابطه جنسی یا ایجاد احساس گناه در او به دلیل نداشتن تمایل.
_ گفتن جملاتی مانند «اگر دوستم داشتی این کار رو می‌کردی» یا «همه زوج‌ها این کار رو می‌کنن».
_ تهدید به آسیب رساندن، آبروریزی یا انتشار اطلاعات خصوصی در صورت مخالفت فرد.
_ بوسه یا لمس جنسی بدون رضایت.
_ جلوگیری از استفاده فرد از روش‌های پیشگیری از بارداری.
_ اجبار فرد به بارداری یا پایان دادن به بارداری برخلاف خواست او.
_ استفاده از الکل یا مواد برای کاهش توانایی فرد در تصمیم‌گیری و دفاع از مرزهای خود.
_ مجبور کردن فرد به رابطه جنسی با شخص دیگری یا وادار کردن او به تماشای محتوای جنسی.
رضایت چیست؟
رضایت یعنی توافق آگاهانه، آزادانه و روشن افراد برای انجام یک فعالیت جنسی.
سکوت، مقاومت نکردن یا صرفاً مخالفت نکردن، به‌تنهایی به معنای رضایت نیست.
رضایت باید آزادانه و بدون تهدید، فشار، اجبار یا سوءاستفاده از شرایط فرد شکل بگیرد. همچنین هر فرد حق دارد در هر لحظه رضایت خود را پس بگیرد.
برای مثال، ممکن است فرد با بوسه موافق باشد، اما با رابطه جنسی موافق نباشد. رضایت برای یک رفتار، به معنای رضایت برای همه رفتارهای دیگر نیست.
رضایت نیازمند گفت‌وگوی روشن درباره مرزها و توجه مداوم به احساس و خواست طرف مقابل است.
۴: انزوا و ایجاد ترس
یکی از روش‌های رایج کنترل در روابط ناسالم، دور کردن فرد از شبکه حمایتی خود است.
هدف از انزوا معمولاً ایجاد وابستگی بیشتر به شریک عاطفی و کاهش دسترسی فرد به دوستان، خانواده و سایر منابع حمایت است.
برخی نمونه‌ها عبارت‌اند از:
_ جلوگیری از دیدار با دوستان یا اعضای خانواده.
_ ناراحت یا عصبانی شدن از تماس تلفنی یا پیام دادن فرد با دیگران.
_ تمایل شدید به اینکه تمام اوقات فرد فقط با شریک عاطفی خود سپری شود.
_ تحت فشار قرار دادن فرد برای هم‌خانه شدن یا وابستگی شدید در مراحل اولیه رابطه.
_ تشویق یا مجبور کردن فرد به دور شدن از خانواده و دوستان.
_ ایجاد احساس گناه برای وقت گذراندن با دوستان یا خانواده؛ مانند: «اگر واقعاً دوستم داشتی، ترجیح می‌دادی وقتت رو با من بگذرونی.»
_ بی‌اعتبار کردن خانواده و دوستان و القای این باور که «آن‌ها رابطه ما را نمی‌فهمند» یا «می‌خواهند رابطه ما را خراب کنند».
ایجاد ترس و ارعاب
هدف از ارعاب این است که فرد احساس ترس کند و در نتیجه کمتر بتواند برای دریافت کمک یا دفاع از خود اقدام کند.
این رفتارها می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
_ استفاده از نگاه، حرکات بدن یا رفتارهای تهدیدآمیز برای ترساندن فرد.
_ ایستادن مقابل در یا جلوگیری از خروج فرد.
_ نمایش سلاح یا صحبت مکرر درباره داشتن سلاح.
_ تهدیدهای غیرمستقیم درباره اینکه «می‌تونم بلایی سرت بیارم».
_ رانندگی خطرناک یا تهدید به تصادف عمدی.
_ تهدید به اینکه اگر فرد موضوع را با کسی در میان بگذارد، اتفاق بدی برای او خواهد افتاد.
_ شکستن وسایل یا پرتاب اشیا به سمت فرد یا نزدیک او.
_ تهدید به آسیب رساندن به حیوان خانگی، فرزندان، اعضای خانواده یا دوستان فرد.
۵. تعقیب و مزاحمت مداوم
تعقیب و مزاحمت معمولاً با دنبال کردن فیزیکی یک فرد در خیابان تصور می‌شود؛ اما در روابط عاطفی، ممکن است شکل‌های بسیار متنوع‌تری داشته باشد.
فرد آزارگر ممکن است به‌طور مداوم تلاش کند از محل حضور، ارتباطات و فعالیت‌های شریک عاطفی خود مطلع شود.
برخی نمونه‌ها عبارت‌اند از:
_ دنبال کردن فرد.
_ حضور بدون دعوت در محل کار، دانشگاه، خانه یا مکان‌هایی که فرد در آنجا حضور دارد.
_ تماس‌های مکرر یا ارسال پیام‌های پی‌درپی، حتی زمانی که فرد تمایلی به پاسخ دادن ندارد.
_ ارسال نامه، هدیه یا پیام‌های ناخواسته.
_ کنترل تماس‌های تلفنی یا فعالیت‌های فرد در تلفن همراه و رایانه، بدون رضایت او.
_ رصد کردن موقعیت مکانی فرد از طریق شبکه‌های اجتماعی یا ابزارهای دیجیتال.
_ تماس با محل کار فرد یا تماس با همکاران و اطرافیان او برای کنترل یا ایجاد فشار.
۶. سوءاستفاده و کنترل از طریق فناوری
فناوری و شبکه‌های اجتماعی بخش مهمی از زندگی روزمره ما هستند؛ بنابراین کنترل و آزار در روابط عاطفی می‌تواند از طریق ابزارهای دیجیتال نیز اتفاق بیفتد.
نمونه‌هایی از سوءاستفاده فناورانه عبارت‌اند از:
_ تعیین اینکه فرد با چه کسانی در شبکه‌های اجتماعی ارتباط داشته باشد.
_ کنترل مداوم پیام‌ها، تماس‌ها، حساب‌های کاربری و فعالیت‌های آنلاین.
_ گرفتن رمز عبور یا وادار کردن فرد به ارائه رمز عبور از طریق تهدید، فشار یا اجبار.
_ ارسال پیام‌های توهین‌آمیز، تحقیرکننده یا آزاردهنده در شبکه‌های اجتماعی.
_ ساخت حساب‌های جعلی برای مزاحمت، کنترل یا متهم کردن فرد به خیانت.
_ استفاده از روش‌هایی برای پنهان کردن شماره واقعی هنگام تماس گرفتن.
_ تحت فشار قرار دادن فرد برای ارسال عکس یا ویدئوی خصوصی، حتی پس از مخالفت او.
_ استفاده از تهدید، احساس گناه یا فشار عاطفی برای وادار کردن فرد به ارسال محتوایی که تمایلی به ارسال آن ندارد.
_ تماس‌ها و پیام‌های مکرر و آزاردهنده.
_ انتشار مطالب توهین‌آمیز، تحقیرکننده یا آسیب‌زننده درباره فرد در فضای مجازی.
یک نکته مهم
خشونت در رابطه همیشه با یک رفتار شدید و آشکار شروع نمی‌شود.
گاهی رابطه با رفتارهایی آغاز می‌شود که در ابتدا ممکن است شبیه علاقه، نگرانی، غیرت، دلبستگی یا حتی محبت به نظر برسند؛ اما اگر این رفتارها به‌تدریج آزادی، امنیت، استقلال و حق انتخاب فرد را محدود کنند، می‌توانند بخشی از یک الگوی کنترل‌گرانه باشند.
بنابراین، برای شناخت یک رابطه سالم، فقط نباید بپرسیم:
«آیا او تا به حال من را کتک زده است؟»
بلکه لازم است بپرسیم:
«آیا در این رابطه می‌توانم بدون ترس، بدون احساس گناه و بدون اجبار، خودم باشم، تصمیم بگیرم، مرز داشته باشم و ارتباطات خودم را حفظ کنم؟»
رابطه سالم بر پایه احترام، رضایت، امنیت، اعتماد، آزادی انتخاب و رعایت مرزهای دو طرف شکل می‌گیرد.